Veraset ilamı nasıl alınır, miras nasıl paylaşılır?

Kısa cevap

Bir yakınınız vefat ettiğinde ilk adım çoğu zaman veraset ilamı almaktır: bankadaki paranın çekilmesi, tapuda intikal, araç devri ve vergi beyannamesi bu belgeyle yapılır. Belgeyi isteyen kişi yabancı uyruklu değilse ve nüfus kayıtları yeterliyse belge herhangi bir noterden çoğu zaman aynı gün alınabilir; aksi hâlde sulh hukuk mahkemesine başvurulur.

Ölümden sonra iki süre hemen işlemeye başlar: mirası reddetmek için üç ay (TMK m. 606) ve veraset ve intikal vergisi beyannamesi için dört ay (mirasçılar Türkiye'de ise; 7338 sayılı Kanun m. 9). Ölen kişinin borçları malvarlığından fazlaysa, üç aylık süre içinde ret seçeneğini değerlendirmek özellikle önemlidir.

Veraset ilamı nedir? Mirasçılık belgesi ile aynı mı?

Evet. Kanundaki adı mirasçılık belgesidir (TMK m. 598); halk arasında ve eski uygulamada veraset ilamı denir. Belge, ölen kişinin (mirasbırakanın) yasal mirasçılarını ve her birinin terekedeki payını gösterir. Belge kesin hüküm niteliğinde değildir; gerçeğe aykırıysa geçersizliği her zaman ileri sürülebilir.

Veraset ilamı nereden alınır: noter mi, sulh hukuk mahkemesi mi?

2011'den bu yana mirasçılık belgesi hem noterden hem sulh hukuk mahkemesinden alınabilir. Noterler mirasçılığı nüfus kayıtları üzerinden belirler; işlem genellikle aynı gün sonuçlanır ve ücreti her yıl yayımlanan Noterlik Ücret Tarifesi'ne göre alınır.

Noterlik Kanunu 71/B maddesine göre noter şu hâllerde belge veremez; bu durumda sulh hukuk mahkemesine başvurmak gerekir:

• Mirasçılığın belirlenmesi yargılamayı gerektiriyorsa (örneğin vasiyetname ya da mirasçılıktan çıkarma varsa veya mirasçılık tartışmalıysa)
• Nüfus kayıtları mirasçıları belirlemeye yeterli değilse (eski kayıtlar, yurt dışında doğum veya ölüm gibi)
• Belgeyi yabancı uyruklu bir kişi talep ediyorsa

Noterin verdiği belgeye, menfaati zedelenen kişi sulh hukuk mahkemesinde itiraz edebilir (Noterlik Kanunu m. 71/C). Vasiyetname ile atanmış mirasçılar ve vasiyet alacaklıları için belge yalnızca sulh mahkemesince verilir.

Yasal mirasçılar kimlerdir, miras payları nasıl hesaplanır?

Türk Medeni Kanunu mirasçıları zümrelere ayırır. Önce birinci zümre (çocuklar ve onların altsoyu) mirasçı olur; birinci zümre yoksa ikinci zümre (anne, baba ve onların altsoyu, yani kardeşler), o da yoksa üçüncü zümre (büyükanne, büyükbaba ve onların altsoyu) mirasçı olur. Sağ kalan eş her durumda, birlikte bulunduğu zümreye göre değişen bir payla mirasçıdır (TMK m. 495–499).

Kanuna göre çocuklar eşit olarak mirasçıdır; kız ve erkek çocuk arasında fark yoktur. Mirasbırakandan önce ölmüş bir çocuğun yerini onun çocukları alır. Evlilik dışı çocuklar, soybağı kurulmuşsa baba yönünden de evlilik içi çocuklarla eşit mirasçıdır; evlatlık da evlat edinenin kan hısımı gibi mirasçı olur. Hiç mirasçı yoksa miras Devlete geçer (TMK m. 501).

Örnek: Ölen babanın eşi ve iki çocuğu varsa eş mirasın 1/4'ünü, çocukların her biri 3/8'ini alır. Çocuğu olmayan birinin eşi ve anne babası varsa eş 1/2, anne ve baba 1/4'er pay alır.

Saklı pay nedir?

Mirasbırakan, vasiyetname ya da bağışlarla malvarlığı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir; ancak bazı yakınlarına kanunun ayırdığı saklı payı ihlal edemez (TMK m. 506):

• Çocuklar (altsoy): yasal miras payının yarısı
• Anne ve babanın her biri: yasal miras payının dörtte biri
• Sağ kalan eş: altsoy veya anne-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü

Kardeşlerin saklı payı 2007'de kaldırılmıştır. Saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açabilir; bu dava, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda ölüm tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 571). Mirasbırakanın sağlığında malını satış gibi göstererek bir mirasçıya devretmesi (muris muvazaası, halk arasında mirastan mal kaçırma) ise ayrı bir davanın, tapu iptali ve tescil davasının konusudur.

Reddi miras (mirasın reddi): süre ve şartlar

Mirasçılar terekeyi, yani ölen kişinin malları ile birlikte borçlarını da devralır. Borçlar malvarlığından fazlaysa mirası reddetmek mümkündür. Ret, sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla, kayıtsız ve şartsız yapılır (TMK m. 609).

• Süre: Üç ay. Yasal mirasçılar için süre, ölümü öğrendikleri tarihten başlar (TMK m. 606).
• Süre kaçarsa: Önemli sebepler varsa sulh hâkimi süreyi uzatabilir veya yeni süre verebilir (TMK m. 615); bu bir istisnadır, kural olarak süresinde ret yapılmazsa miras kazanılmış sayılır.
• Ret hakkını kaybettiren davranışlar: Süre dolmadan tereke mallarını satmak, kullanmak, gizlemek ya da olağan yönetimi aşan işler yapmak ret hakkını düşürür (TMK m. 610).
• Hükmen ret: Ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aciz olduğu açıkça belliyse veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2); bu durum mahkemede tespit ettirilebilir.

Mirası reddeden kişinin payı, o kişi ölmüş gibi kendi çocuklarına geçer (TMK m. 611). Bu yüzden borçlu bir terekede yalnız çocukların reddetmesi yetmeyebilir; torunların da (küçükse veli ya da vasi aracılığıyla) reddetmesi gerekebilir. Altsoyun tamamı reddederse payları sağ kalan eşe geçer; en yakın yasal mirasçıların tamamı reddederse tereke sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir (TMK m. 612–613).

Tereke borçlarından kim sorumlu?

Mirası reddetmeyen mirasçılar, tereke borçlarından müteselsilen, yani her biri borcun tamamından sorumludur (TMK m. 641). Bu sorumluluk miras payıyla sınırlı değildir; mirasçının kendi malvarlığına da uzanabilir. Terekenin borçlu olup olmadığını bilmiyorsanız, ret süresi içinde sulh hâkiminden resmî defter tutulmasını isteyebilirsiniz (TMK m. 619; istem bir ay içinde yapılır). Defter, terekenin aktif ve pasifini ortaya koyar ve ret kararının bilgiye dayanmasını sağlar.

Bankalar, kredi kartı ve tüketici kredisi borçları, vergi ve SGK borçları ile kefaletler tereke borcuna dahildir. Hayat sigortası gibi doğrudan lehtara ödenen bazı haklar ise terekeye girmeyebilir; bu ayrım somut sözleşmeye göre değişir.

Miras paylaşımı ve ortaklığın giderilmesi davası

Birden çok mirasçı varsa, paylaşmaya kadar mirasçılar arasında bir miras ortaklığı doğar; mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahiptir ve kural olarak tereke malları üzerinde birlikte tasarruf eder (TMK m. 640). Bu nedenle tek bir mirasçı, diğerlerinin onayı olmadan miras kalan evi satamaz.

1. Anlaşarak paylaşma: Mirasçılar yazılı bir paylaşma sözleşmesi yapabilir (TMK m. 676) ya da tapuda elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirebilir. Bu en hızlı ve en az masraflı yoldur.
2. Zorunlu arabuluculuk: Anlaşma sağlanamazsa, ortaklığın giderilmesi davası açmadan önce arabulucuya başvurmak 1 Eylül 2023'ten bu yana dava şartıdır (6325 sayılı Kanun m. 18/B).
3. Ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davası: Arabuluculukta anlaşma olmazsa her mirasçı sulh hukuk mahkemesinden malların aynen, bu mümkün değilse satış yoluyla paylaştırılmasını isteyebilir (TMK m. 642). Taşınmazlarda satış genellikle icra dairesi aracılığıyla açık artırmayla yapılır ve bedel paylara göre dağıtılır.

Ortaklığın giderilmesi davası, malın sayısına, bilirkişi değer tespitine ve tebligatlara bağlı olarak genellikle bir yıldan uzun sürer; satış aşaması buna eklenir. Bu nedenle mirasçılar arasında uzlaşma imkânı varsa önce bu yolun denenmesi çoğu zaman herkesin yararınadır.

Veraset ve intikal vergisi beyannamesi

Miras yoluyla geçen mallar için 7338 sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu'na göre beyanname verilir. Beyanname verme süresi (m. 9):

• Beyanname her mirasçı için ayrı ayrı ya da müştereken verilebilir; yurt dışındaki mirasçılar konsolosluklara da verebilir (m. 8).
• Çocuklar ve eş için belirli bir tutara kadar istisna vardır; istisna tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Güncel tutarlar Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (gib.gov.tr) duyurularında yer alır.
• Vergi, tahakkuktan itibaren üç yıl içinde, her yıl Mayıs ve Kasım aylarında olmak üzere altı eşit taksitte ödenir (m. 19).
• Taşınmazın mirasçılar adına tapuda tescili vergi tahakkuku beklenmeden yapılır; ancak o taşınmaza düşen vergi tamamen ödenmeden satış ve devir yapılamaz (m. 19).

İstisna sınırının altında kalsa bile beyanname verilmesi genellikle gerekir; bankalar ve tapu müdürlükleri işlem için vergi dairesinden alınan ilişik kesme belgesini isteyebilir.

Adım adım: vefattan sonra miras işlemleri

1. Noterden ya da sulh hukuk mahkemesinden veraset ilamı alın.
2. Ölen kişinin malvarlığını ve borçlarını öğrenin (tapu, araç, banka, kredi, icra kayıtları). Borç şüphesi varsa üç aylık ret süresini kaçırmayın.
3. Ölümden itibaren dört ay içinde (mirasçılar Türkiye'deyse) veraset ve intikal vergisi beyannamesini verin.
4. Taşınmazların tapuda mirasçılar adına intikalini yaptırın.
5. Paylaşma konusunda anlaşın; anlaşma yoksa arabuluculuk ve ardından ortaklığın giderilmesi davası yoluna gidin.

Miras işlemleri kısa süreler, vergi yükümlülükleri ve çoğu zaman aile içi anlaşmazlıklar içerdiği için, terekede borç, vasiyetname, yabancı uyruklu mirasçı ya da paylaşım konusunda uyuşmazlık varsa bir avukattan görüş almak yararlı olabilir. Dosyanızı değerlendirmek isterseniz iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz; miras hukuku sayfamızda bu alandaki çalışmalarımızı, avukatlık ücreti rehberimizde ise ücretin nasıl belirlendiğini bulabilirsiniz. Sağ kalan eşin mal rejiminden doğan katılma alacağı mirastan ayrıdır ve paylaşımdan önce hesaplanır; edinilmiş mallara katılma rejimini boşanma davası rehberimizde özetledik.