Avukat ücreti nasıl belirlenir? Vekâlet ücreti, AAÜT, dava masrafları ve adli yardım

Kısa cevap

Bir hukuki işin maliyeti genellikle üç kalemden oluşur: kendi avukatınıza ödediğiniz avukatlık ücreti, devlete ve üçüncü kişilere ödenen yargılama giderleri (harç, tebligat, bilirkişi, keşif) ve dava sonunda kaybeden tarafa yüklenen karşı vekâlet ücreti. Bunlara davadan önce vekâletname için ödenen noter masrafı eklenir.

Bu yazıda tutar vermiyoruz; çünkü tarifelerin hepsi her yıl yeniden belirlenir. Bunun yerine her kalemin hangi kurala göre belirlendiğini ve güncel tutara nereden bakılacağını anlatıyoruz.

Avukat ücreti neye göre belirlenir?

Avukatlık ücreti, avukatın hukuki yardımının karşılığıdır ve avukatlık sözleşmesiyle serbestçe kararlaştırılır (1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 163–164). Sözleşmenin belli bir hukuki yardımı ve tutarı ya da değeri kapsaması gerekir. Yazılı olmayan anlaşmalar genel hükümlere göre ispatlanır; bu yüzden ücretin, kapsamın ve ödeme takviminin yazılı olması her iki taraf için de güvencedir.

Ücret, işin niteliğine, dosyanın karmaşıklığına, harcanacak emeğe ve süreye göre değişir. Sabit bir tutar kararlaştırılabileceği gibi, para ile ölçülebilen işlerde dava değerinin bir yüzdesi de kararlaştırılabilir. Kanun burada iki sınır koyar:

• Alt sınır: Avukatlık asgari ücret tarifesinin (AAÜT) altında ücret kararlaştırılamaz (m. 164/4).
• Üst sınır: Yüzde olarak belirlenen ücret, dava veya hükmolunacak şeyin değerinin yüzde yirmi beşini aşamaz (m. 164/2). Bu sınırı aşan sözleşmeler sınır miktarında geçerlidir (m. 163).
• Yüzdeli sözleşmelerde dava konusu para dışındaki mal ve hakların bir kısmının aynen avukata ait olacağı kararlaştırılamaz.

Ücret kararlaştırılmamışsa ya da sözleşme belirsiz veya tartışmalıysa, para ile ölçülebilen işlerde ücret, asgari tarifenin altında olmamak üzere kazanılan kısmın değerinin yüzde onu ile yüzde yirmisi arasında belirlenir; para ile ölçülemeyen işlerde AAÜT uygulanır (m. 164/4).

AAÜT nedir, ne zaman yayımlanır?

Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi (AAÜT), avukatlık hizmetlerinin yasal alt sınırını gösteren tarifedir. Tarife üç ana bölümden oluşur: dava dışı işler (danışma, ihtarname, sözleşme hazırlama gibi), yargı yerlerinde takip edilen ve maktu ücrete bağlı işler ve dava değerine göre oransal (nispi) hesaplanan işler.

Hazırlanma takvimi kanunla belirlidir (Av.K. m. 168): barolar her yıl Eylül ayında tekliflerini Türkiye Barolar Birliği'ne (TBB) gönderir, TBB tarifeyi Ekim sonuna kadar Adalet Bakanlığı'na iletir, Bakanlık bir ay içinde karar verir. Bu nedenle yeni tarife genellikle Kasım başında Resmî Gazete'de yayımlanır ve bir yıl uygulanır. Güncel metne Resmî Gazete ya da TBB'nin internet sitesinden ulaşılabilir.

“Tavsiye niteliğinde ücret tarifesi” ayrı bir belgedir: bazı barolar (örneğin İstanbul Barosu) üyelerine yol göstermek için yayımlar. Bağlayıcı alt sınır ise AAÜT'dür. Mahkemenin vekâlet ücretine hükmederken esas aldığı tarife, hukuki yardımın tamamlandığı veya hükmün verildiği tarihte yürürlükte olan AAÜT'dür (m. 168).

Karşı vekâlet ücreti: davayı kaybeden mi öder?

Evet. Hukuk davalarında yargılama giderleri kural olarak aleyhine hüküm verilen taraftan alınır (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK m. 326). Davada vekille temsil edilen taraf lehine, kanuna göre takdir edilen vekâlet ücretine hükmedilir (HMK m. 330). Bu ücret AAÜT'ye göre hesaplanır ve tarifedeki miktardan az, üç katından fazla olamaz (Av.K. m. 169).

Burada sık karıştırılan iki nokta vardır:

• Karşı tarafa yüklenen vekâlet ücreti avukata aittir; iş sahibinin borcu nedeniyle takas edilemez, haczedilemez (Av.K. m. 164/5). Yani davayı kazandığınızda bu tutar, kendi avukatınıza ödediğiniz sözleşme ücretinin “iadesi” anlamına gelmez; sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça avukatın alacağıdır.
• Dava kısmen kazanılırsa mahkeme giderleri haklılık oranına göre paylaştırır (HMK m. 326/2). Bu durumda her iki taraf da birbirine vekâlet ücreti ödemekle yükümlü olabilir.

Ceza davalarında da benzer bir kural vardır: sanık mahkûm olursa, HAGB veya erteleme kararı verilse bile, yargılama giderleri sanığa yüklenir (5271 sayılı CMK m. 325). Ceza süreci hakkında ayrıntı için HAGB, takipsizlik ve denetimli serbestlik rehberimize bakabilirsiniz.

Dava masrafları ve harçlar

HMK m. 323'e göre yargılama giderleri; başvurma, karar ve ilam harçlarını, tebligat ve posta giderlerini, dosya giderlerini, ihtarname ve vekâletname düzenleme giderlerini, keşif giderlerini, tanık ve bilirkişi ücretlerini ve resmî belgeler için ödenen bedelleri kapsar.

• Harçlar, 492 sayılı Harçlar Kanunu'na bağlı tarifelere göre alınır ve her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir; yeni tutarlar genellikle yıl sonunda Resmî Gazete'de yayımlanır.
• Para ile ölçülebilen davalarda nispi harç alınır; dava açılırken bunun bir kısmı (peşin harç) ödenir, kalanı karar aşamasında tamamlanır. Para ile ölçülemeyen davalarda maktu harç uygulanır.
• Gider avansı (tebligat, bilirkişi, tanık gibi masraflar için yatırılan tutar) Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun her yıl yayımladığı gider avansı tarifesine göre belirlenir.
• Zorunlu arabuluculuk bulunan uyuşmazlıklarda (iş, ticari, tüketici, kira gibi) taraflar anlaşamazsa iki saatlik arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir; görüşmeler iki saati aşmışsa aşan kısım, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır. Bu ücretler dava açılırsa yargılama giderlerinden sayılır. Anlaşma hâlinde ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir (6325 sayılı HUAK m. 18/A).

Dava sonunda haklı çıkan taraf, ödediği harç ve masrafları karar uyarınca karşı taraftan isteyebilir. Kalan gider avansı ise karar kesinleşince yatırana iade edilir.

Vekâletname ücreti ve noter masrafı

Avukatın sizin adınıza dava açabilmesi veya takip yapabilmesi için noterden düzenlenmiş bir vekâletname gerekir. Noter ücreti, Adalet Bakanlığı'nın onayladığı noterlik ücret tarifesine göre belirlenir; buna harç ve değerli kâğıt bedeli eklenir. Tarife her yıl güncellendiği için tutar, sayfa sayısına ve vekâletnamenin türüne göre değişir. “Vekaletname ücreti hesaplama” için en güvenilir yol, işlemi yapacağınız notere önceden sormaktır.

• Noterde kimlik kartınız (yabancılar için pasaport veya ikamet izni ve yabancı kimlik numarası) yeterlidir; vekâletname metnini avukatınız noter için hazırlayabilir.
• Türkçe bilmeyenler için noterde yeminli tercüman bulunması gerekir; tercüman ücreti ayrıca ödenir.
• Yurt dışındaysanız vekâletnameyi Türk konsolosluğunda verebilirsiniz.
• Avukat, vekâletnameyi mahkemeye sunarken üzerine baro vekâlet pulu yapıştırır (Av.K. m. 27); bu bedel de genellikle masraflar arasında yer alır.

Avukat ücreti ne zaman ve nasıl ödenir?

Ödeme zamanı ve şekli sözleşmeyle belirlenir. Uygulamada ücretin bir kısmının iş başında, kalanının belirli aşamalarda ya da iş sonunda ödenmesi sık görülür; taksit de kararlaştırılabilir. Avukat, aldığı ücret için serbest meslek makbuzu veya fatura düzenler.

Görüşme öncesinde şu soruları sormanız yararlı olur: ücret hangi işleri kapsıyor (ilk derece, istinaf, temyiz, icra takibi ayrı mı), masraflar ücrete dahil mi, karşı vekâlet ücreti kime ait olacak, iş erken biterse (sulh, feragat) ne olacak. Taraflar arasında anlaşmayla sonuçlanan işlerde iş sahipleri avukatlık ücretinden müteselsilen sorumludur (Av.K. m. 165).

Avukat tutamayanlar için adli yardım

“Ücretsiz avukat” aramalarının karşılığı hukukta adli yardımdır. İki ayrı yolu vardır:

1. Mahkemeden adli yardım (HMK m. 334–340): Kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan yargılama giderlerini ödeyemeyecek durumda olan kişi, talebi açıkça dayanaksız değilse adli yardımdan yararlanabilir. Karar; harç ve masraflardan geçici muafiyet, teminattan muafiyet, giderlerin devlet tarafından avans olarak ödenmesi ve gerekirse ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temini sağlar. Talep, davanın görüleceği mahkemeye; iddianın özeti, deliller ve mali durumu gösteren belgelerle yapılır.
2. Barodan adli yardım (Av.K. m. 176–181): Her baronun bir adli yardım bürosu vardır. Başvuru bu büroya, gelir durumunu ve talebin haklılığını gösteren belgelerle yapılır; kabul edilirse baro bir avukat görevlendirir. Ret hâlinde baro başkanına başvurulabilir.

Adli yardım kararı giderleri geçici olarak karşılar. Ertelenen giderler ve devletin ödediği avanslar dava sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilir; adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa mahkeme giderlerin bir yıl içinde aylık taksitlerle ödenmesine karar verebilir (HMK m. 339). Karşı vekâlet ücreti de kaybeden tarafa yüklenebilir.

Ceza davasında zorunlu müdafi (CMK avukatı)

Ceza soruşturması veya kovuşturmasında şüpheli ya da sanık avukat seçebilecek durumda olmadığını söylerse, istemi hâlinde baro tarafından bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/1). Şüpheli veya sanık çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse, sağır ve dilsizse ya da suçun alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiriyorsa, istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir (m. 150/2–3).

Mağdurlar için de benzer bir imkân vardır: cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence ve eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda davaya katılan mağdur, barodan avukat istenmesini talep edebilir; mağdur çocuksa istem aranmaz (CMK m. 239).

CMK kapsamında görevlendirilen avukatın ücreti, Adalet Bakanlığı ve TBB tarafından belirlenen ayrı bir tarifeye göre devlet tarafından ödenir. Sanık mahkûm olursa bu ödeme, yargılama giderleri arasında sayılarak sanıktan istenebilir (CMK m. 324–325).

Avukatsız dava açılır mı?

Evet. Dava açma ehliyeti olan herkes kendi davasını bizzat açabilir ve takip edebilir (Av.K. m. 35/3). Basit ve anlaşmalı işlerde bu yol tercih edilebilir; ancak dilekçenin eksik hazırlanması, sürelerin kaçırılması veya delillerin zamanında sunulmaması, sonradan telafisi zor sonuçlar doğurabilir ve kaybedilen davada karşı vekâlet ücreti yine ödenir. Örneğin boşanma davasındaki adımlar ve masraflar için boşanma davası nasıl açılır rehberine bakabilirsiniz.

Bir işe başlamadan önce ücretin kapsamını, masrafları ve olası karşı vekâlet ücretini yazılı olarak konuşmak sürprizleri önler. Büromuzda ilk görüşmede işin kapsamını ve ücretlendirmenin hangi esaslara göre yapılacağını açıkça anlatırız; faaliyet alanlarımıza göz atabilir ya da iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.